Truy cập nội dung luôn

Chi tiết tin

Bộ Tứ sẽ đi theo hướng chủ nghĩa đa phương trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương

Một trong những quan tâm của (Liên minh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương) do Mỹ thúc đẩy để đối phó với Trung Quốc, không chỉ là tạo ảnh hưởng tại các đại dương Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương mà còn tại các lưu vực sông, đầu tiên là sông Mê Công. Khí hậu cũng là một trong những quan tâm hàng đầu của Nhóm. Liệu điều này có phù hợp với tôn chỉ hoạt động của Liên minh?

Một chiến dịch huấn luyện của hải quân Mỹ tại Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương, ngày 06/7/2020. (Ảnh: AFP/TTXVN)

Trong những thập kỷ tới, nhiều khả năng Châu Á sẽ trở thành nơi tăng trưởng và phát triển bền vững mâu thuẫn sâu sắc. Với yếu tố lịch sử và địa lý, nước sẽ đóng vai trò thiết yếu tại đây. Những trận lũ lụt vừa qua ở Việt Nam đã minh chứng điều này. Cạnh tranh địa chiến lược giữa một bên là các nước phương Tây và một bên là Trung Quốc, hiện đã bắt đầu trong lĩnh vực cơ sở hạ tầng và truyền thông, sẽ khiến thách thức về môi trường ngày càng lớn. Kết quả bầu cử Tổng thống Mỹ cũng sẽ có tác động đến tiến trình này.

Các liên minh ở Châu Á

Ông Dean Acheson, Ngoại trưởng Mỹ thời kỳ đầu Chiến tranh lạnh, đã đánh giá cuộc chiến tranh Triều Tiên, là cuộc chiến tồi tệ, ở một địa điểm tồi tệ và vào một thời điểm tồi tệ. Trong khi cấu trúc Châu Âu được định hình dưới sự bảo trợ của Mỹ, "cuộc chơi" mong đợi cuối cùng lúc đó có lẽ là chiến tranh ở Châu Á. Vào thời điểm đó, bảo vệ và xây dựng Châu Âu là một trong những ưu tiên của Mỹ cho đến năm 1990. Sau đó, theo như cách nói của Francis Fukuayma, "lịch sử đã kết thúc" và kinh tế lên ngôi. Vào lúc đỉnh điểm của chiến tranh Việt Nam, sự ra đời của ASEAN năm 1967, sau khi Singapore lập quốc, cũng không phải là sự hình thành của một liên minh hay một tổ chức đa phương. Các thành viên của Hiệp hội, đa phần là các quốc gia mới thoát khỏi thời kỳ thực dân, đều mong muốn bảo vệ chủ quyền mới được thiết lập của mình. Vì vậy, tôn chỉ hoạt động của ngoại giao Châu Á là "hợp tác", "điều phối" và "đối thoại". Đây là xu hướng chung đối với các tổ chức như APEC (Australia đã chặn Ấn Độ gia nhập) và gần đây là các tổ chức thương mại đang định hình như RCEP (Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực) hay TPP (Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương) bị đổ bể.

Sự lớn mạnh trở lại của Trung Quốc là một mối đe dọa đối với các thành viên của Nhóm Bộ Tứ (bao gồm Mỹ, Australia, Ấn Độ và Nhật Bản). "Kênh đối thoại" này được manh nha hình thành sau thảm họa sóng thần từ tháng 12/2004. Việc hình thành Nhóm Bộ Tứ bắt nguồn từ hàng loạt các sự kiện diễn ra sau tranh chấp lâu nay ở Biển Đông. Ngoài ra, còn phải kể đến tác động của chiến tranh thương mại Mỹ- Trung, lo ngại về sự bành trướng của "Con đường tơ lụa" (BRI) ở Trung Đông tại những nơi Mỹ có nhiều ảnh hưởng, xung đột Trung-Ấn tại Himalaya, cách hành xử của Trung Quốc đối xử với người Duy Ngô Nhĩ, chủ nghĩa đế quốc dưới hình thức bẫy nợ tại các quốc đảo Thái Bình Dương, hai chính phủ bảo thủ ở Australia và ở Mỹ, sự thao túng của Trung Quốc tại các trường đại học của Australia trong bối cảnh nước này phụ thuộc Trung Quốc về thương mại, sự gia tăng ồ ạt của các hoạt động công nghiệp và thương mại của Trung Quốc đang bức tử một trong những con sông lớn của Châu Á.

Nhóm Bộ Tứ và vấn đề nguồn nước

Ngay từ đầu, Nhóm Bộ Tứ và Bộ Tứ cộng-cùng Việt Nam, Hàn Quốc và New Zealand đã quan tâm đến biển và đại dương. Các cường quốc hàng hải trên đã đưa ra các sáng kiến nhằm ngăn chặn sự lấn lướt của Trung Quốc tại các lục địa Á-Âu (bao gồm cả Châu Phi) và các vùng biển xung quanh. Tuy nhiên, đối với một Châu Á vốn bị ám ảnh bởi hạn hán và lũ lụt, và trong bối cảnh biến đổi khí hậu của thế kỷ 21, phạm vi hành động của Nhóm Bộ Tứ không chỉ giới hạn ở các vùng biển Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.

Giống như các con sông lớn khác của châu lục, Mê Công bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, dù nguồn gốc của nó còn đang gây tranh cãi. Với độ dài 4500 km, sông chảy qua Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia trước khi vào Việt Nam và đổ ra Biển Đông theo 9 cửa sông. Trên thực tế, việc triển khai các công trình trên sông Mê Công được tiến hành nhờ các khoản vay của ADB (Ngân hàng phát triển Châu Á có trụ sở ở Manila) từ năm 1966 nhằm kết nối giữa các nước Đông Nam Á và nối các nước này ra biển thông qua các hành lang kinh tế. Trung Quốc đã xây dựng 11 con đập trên sông, chưa kể còn nhiều dự án khác đang được lên kế hoạch. Trong khi Campuchia tạm dừng xây dựng các công trình thủy điện, Lào bước đầu đã bật đèn xanh cho xây dựng đập Luông Pha-băng. Vốn là nước nhập khẩu điện và có nguồn điện dư thừa, Thái Lan đóng vai trò cầm trịch trong quyết định xây dựng các con đập trong tương lai. Tháng 2 vừa qua, Chính phủ Thái Lan đã quyết định rút khỏi 1 dự án nạo vét 1 đoạn trên thượng nguồn sông Mê Công nhằm cải tạo thành tuyến đường sông thương mại với thị trường đầu ra là Luông Pha-băng, dự án được triển khai từ 20 năm nay. Còn Lào và Campuchia ở vào thế khó để phản đối các dự án của Trung Quốc do vay nợ nhiều từ nước này để xây dựng hạ tầng giao thông.

Từ năm 2000, các công trình xây đập trên sông Mê Công được đẩy nhanh tiến độ và tác động đến tất cả các nước trong lưu vực, đặc biệt là Việt Nam, hoạt động trồng lúa, cà phê và nguồn cá, vốn là sinh kế của hàng chục triệu người dân Việt Nam bị ảnh hưởng nặng nề. Thêm vào đó là vấn đề xói mòn đất và hạn hán. Lịch sử Lưỡng Hà đã cho thấy ai quản lý các con đập cũng sẽ là người quản lý nguồn nước và làm chủ lũ lụt.

Cuối cùng, sông Mê Công nằm trong khu vực cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc và Nhóm Bộ Tứ để liên kết với các nước CLMV (Campuchia, Lào, Myanmavà Việt Nam) và kết nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương. Do vậy, Ấn Độ mong muốn tham gia vào hành lang kinh tế Đông-Tây kéo dài từ Việt Nam đến Thái Lan, dự án do Nhật thúc đẩy. Về phần mình, Trung Quốc tìm cách tránh sử dụng eo biển Malacca thông qua hành lang Bắc-Nam chạy dọc Myanmar hướng về Vịnh Bengal, một trong những dự án thuộc BRI.

Thỏa thuận đối với các nguồn nước

Nhiều tổ chức phi chính phủ (NGO) hiện theo dõi sát diễn biến trên sông Mê Công, trong đó nhiều tổ chức sử dụng hệ thống phân tích dòng chảy dựa trên công nghệ quốc phòng và không gian. Vốn ủng hộ đa dạng sinh thái và những người dân sống trong lưu vực, với hy vọng phục hồi môi trường tự nhiên, các NGO thường xuyên kêu gọi dừng xây đập. Tuy nhiên, Ủy hội sông Mê Công từ chối theo đuổi mục tiêu này. Năm 1995, Ủy ban liên chính phủ Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam đã ký một thỏa thuận trong đó điều 2 có nội dung mâu thuẫn nhau, một mặt khuyến khích phát triển hết các tiềm năng của con sông, song mặt khác lại yêu cầu gìn giữ cân bằng sinh thái của lưu vực sông…

Vào 1997, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Công ước về sử dụng các nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Điều 5, khoản 2 quy định: "Các quốc gia ven nguồn nước tham gia vào việc sử dụng, giữ gìn và bảo vệ nguồn nước liên quốc gia một cách cân bằng và hợp lý"; đặc biệt điều 7.1 quy định: "Các quốc gia ven nguồn nước, trong lãnh thổ của mình phải áp dụng mọi biện pháp phù hợp để tránh gây ra tổn hại nghiêm trọng đối với các quốc gia liên quan khác". Việc Việt Nam phê chuẩn Công ước là điều kiện cần để Công ước có hiệu lực vào 2014, sau khi Tòa Công lý quốc tế tuyên bố rằng Công ước này áp dụng đối với trường hợp sông Mê Công. Tuy nhiên, Công ước lại không được một quốc gia nào thuộc Bộ Tứ ký và phê chuẩn.  

Ngày 11/9 vừa qua, Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo đã khẳng định vị trí địa chiến lược của Mê Công với việc đặt Nhóm Bộ Tứ và Hàn Quốc vào một khuôn khổ quan hệ đối tác "Quan hệ đối tác Mê Công - Mỹ", cơ chế phát triển trên nền tảng sáng kiến hợp tác khu vực từ 2009. Tại hội nghị trực tuyến ngày 15/10, Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách khu vực Đông Á và Thái Bình Dương đã chỉ trích Trung Quốc "đơn phương thao túng" "dòng sông chung" và kêu gọi minh bạch trong sử dụng nguồn nước sông Mê Công.

Nhóm Bộ Tứ: Đa cực hay đa phương?

Sự khác nhau giữa các nhóm đa cực và các thể chế đa phương không do số lượng quyết định. Khác nhau thể hiện ở chỗ các nhóm đa cực được điều chỉnh bởi tương quan lực lượng giữa các thành viên, sự tương đồng một số lợi ích và thông thường là các thành viên có cùng ý chí giữ cân bằng, trừng phạt hay đối phó với một kẻ thù chung. Các thể chế đa phương lại là một phạm trù hoàn toàn khác. Chủ nghĩa đa phương dựa trên các giá trị và nguyên tắc, được thể hiện thành quy định và chuẩn tắc. Chủ nghĩa đa phương dựa trên nguyên tắc công bằng và không phân biệt đối xử giữa các thành viên. Cuối cùng, theo cách nói của nhà lý luận John Ruggie, các quy trình đa phương (chia sẻ thông tin, duy trì đàm phán thường xuyên, qui định hoạt động rõ ràng, quá trình ra quyết định) thường mất nhiều thời gian nhằm đạt được các thỏa thuận bền vững và không dễ thoái lui. Với đại bàng châu Mỹ, vị thế «primus inter pares» (người đầu tiên trong số những người đồng cấp) cũng chính là điểm yếu của họ.

Dĩ nhiên, mọi đề xuất về khí hậu cần mang tính đa phương. Trước tiên, cần bảo vệ các giá trị và các nguyên tắc. Sau đó, kết quả chỉ có thể đạt được nếu tất cả các quốc gia đều tham gia. Cuối cùng, các Thỏa thuận, nhất là Thỏa thuận Paris 2015, cần được cam kết rõ ràng với các biện pháp được thể chế hóa, thậm chí là luật hóa.

Bộ Tứ được hình thành để đối phó với một mối đe dọa và tập trung vào quốc phòng, điều này khiến Nhóm thiên về xu hướng đa cực hơn. Thêm vào đó, quan hệ giữa các thành viên của Nhóm không phải lúc nào cũng thuận (đặc biệt giữa Australia và Ấn Độ). Mỹ có thể lập luận rằng 04 thành viên của Nhóm là các nền dân chủ. Tuy nhiên, nguyên tắc dân chủ đã bị khai thác quá mức với tư cách là một giá trị căn bản của chủ nghĩa đa phương. Lập luận này không còn đúng với trường hợp Bộ Tứ cộng, và càng ít đúng hơn nếu các nước khác trong khu vực sau này gia nhập vào cơ chế đối thoại.

Ẩn số của bầu cử Tổng thống Mỹ

Dưới thời Tổng thống Bush (2000-2008), các nghị sỹ bảo thủ kiểu mới không ủng hộ chủ nghĩa đa phương, tuy nhiên ít ra họ cũng hiểu được sự vận hành của nó. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình (2008-2012), Tổng thống Barack Obama đã kế thừa một cuộc khủng hoảng nội bộ khi từ chối quản lý rủi ro xuyên quốc gia trong lĩnh vực tài chính. Trong nhiệm kỳ tiếp theo, Tổng thống Obama đã có 3 bước ngoặt: Trước tiên, đó là xoay trục ngoại giao và quốc phòng sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương; sau đó, dưới sự bảo trợ của Hội đồng Bảo an, đạt được thỏa thuận hạt nhân với Iran; cuối cùng là cam kết bảo vệ khí hậu với việc Mỹ tham gia Thỏa thuận Khí hậu Paris.

Đến thời mình, Tổng thống Trump đã quyết định rút khỏi hàng loạt các thể chế đa phương và giảm vai trò của ngoại giao, từ bỏ trên thực tế vai trò dẫn dắt của Mỹ. Vai trò này không chỉ là sự vượt trội về sức mạnh, mà còn là việc Mỹ cần hành động vì chính lợi ích của mình khi phấn đấu cho lợi ích chung của toàn cầu. Thách thức này chỉ có thể được giải quyết tại các thể chế quốc tế. Nếu trúng cử Tổng thống, ông Joe Biden sẽ lại phải kế thừa một cuộc khủng hoảng nội bộ xuất phát từ việc không chung tay quản lý khủng hoảng xuyên quốc gia, lần này là bệnh dịch. Tuy nhiên, ông Joe Biden sẽ đưa nước Mỹ quay lại với Thỏa thuận Paris và khí hậu sẽ trở thành một trong những trọng tâm trong phục hồi vị thế của Mỹ. Dù không "nương tay với Trung Quốc", ông Joe Biden sẽ cởi mở đối thoại với nước này, không phải vì đánh giá thấp chế độ chính trị chuyên chính của Trung Quốc, mà bởi vì Biden hiểu sức mạnh mà ngoại giao đem lại cho nước Mỹ. Tương tự, sự thay đổi phe đa số ở Australia cũng có thể có ảnh hưởng đối với cách ứng xử của Australia với đối tác thương mại chính của mình. 

Những yếu tố hiện trên chưa tác động nhiều đến Bộ Tứ. Tuy nhiên, do mô hình đối thoại của Nhóm vẫn đang trong quá trình định hình với phương thức hoạt động và ưu tiên chưa được xác định rõ ràng, Bộ Tứ nhiều khả năng sẽ đi theo hướng chủ nghĩa đa phương trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, nếu ông Joe Biden trúng cử Tổng thống Mỹ./.

 

Sở Ngọai vụ tổng hợp từ các báo

 

 

Tin liên quan
Hiệp định RCEP mở ra cơ hội nào cho đồ điện tử gia dụng Trung Quốc đầu tư vào Việt Nam    23/11/2020
Những quan điểm khác nhau của Châu Âu trong quan hệ với Hoa Kỳ sau bầu cử    20/11/2020
Dự báo về 8 thay đổi trong chính sách quân sự Mỹ sau khi ông Biden lên cầm quyền    19/11/2020
WHO kêu gọi các nước xem kiến tạo hòa bình và ngăn chặn Covid-19 là hai phạm trù không thể tách rời    19/11/2020
Nhiều mặt hàng nông sản đạt giá trị xuất khẩu cao dù chịu ảnh hưởng của dịch Covid-19    19/11/2020
Tổng hợp ý kiến các nước về Hội nghị Cấp cao Đông Á và các Hội nghị liên quan    19/11/2020
RCEP và vai trò đi đầu của ASEAN trong việc củng cố hệ thống thương mại đa phương    19/11/2020
Bản tin Ngoại giao kinh tế (Thứ Ba, ngày 17/11/2020)    18/11/2020
Bản tin Ngoại giao kinh tế (Thứ Ba, ngày 10/11/2020)    16/11/2020
Hội thảo khoa học quốc tế về biển Đông lần thứ 12 tại Hà Nội    16/11/2020

Liên kết Liên kết

Thống kê truy cập Thống kê truy cập

  Đang truy cập : 1
  Hôm nay: 271
  Tổng lượt truy cập: 108326