Truy cập nội dung luôn

Chi tiết tin

Tiểu vùng sông Mê Công đang thu hút sự quan tâm của các cường quốc ngoài khu vực

Trong 3 thập kỷ qua, Đông Nam Á luôn lo ngại về tình thế tiến thoái lưỡng nan phải duy trì quan hệ cân bằng với Mỹ và Trung Quốc, không chỉ trong vấn đề Biển Đông mà cả ở tiểu vùng Mê Công. Việc Trung Quốc lập ra cơ chế hợp tác Mê Công – Lan Thương (MLC) đã làm dấy lên các nghi ngờ chiến lược về kế hoạch và ảnh hưởng của Trung Quốc trong khu vực.

Từ lâu, các nước vừa và nhỏ đã tìm cách vươn tới các cường quốc bên ngoài để duy trì trật tự khu vực, bằng cách không chỉ theo đuổi hợp tác an ninh mà cả làm sâu sắc hơn các quan hệ kinh tế, nhằm hạn chế sự thống trị của bất kỳ một cường quốc nào đồng thời tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế và đạt được các lợi ích từ hợp tác. Tuy nhiên, điều này tạo cảm giác các nước nhỏ ở Đông Nam Á chủ động theo đuổi các cường quốc lớn hơn vì viện trợ và ân huệ. Hiệu quả của chiến lược nước đôi này phụ thuộc chủ yếu vào các cường quốc có cho phép điều gì xảy ra. Thành công của nó chủ yếu dựa vào việc các nước nhỏ này không bị coi là đe dọa đối với các cường quốc. Tuy vậy, trong điều kiện nhất định, tính chất một chiều này cần được xem xét lại. Hiện nay, có vẻ như các cường quốc khu vực đang dẫn dắt xu thế chiến lược. Mỹ, Nhật, Hàn Quốc đang chủ động hơn và mở rộng sự hiện diện và tầm quan trọng trong khu vực.

Sự chuyển hướng chủ động của Trung Quốc gần đây ở Đông Nam Á lục địa là một động lực dẫn đến sự điều chỉnh của các cường quốc khu vực khác. Tất cả các nước Đông Nam Á lục địa đều duy trì quan hệ tốt với Trung Quốc, dù Việt Nam và Trung Quốc có tranh chấp trên biển. Quan hệ tốt với Trung Quốc giúp tạo nguồn thu kinh tế và ổn định chính trị. Trung Quốc cũng trở thành một lựa chọn cho tiếp cận thị trường, đầu tư và công nghệ mới. Điều này quan trọng đối với các nước ASEAN kém phát triển hơn ở Đông Nam Á lục địa, nơi mà kinh nghiệm về kinh tế thị trường còn mới mẻ và các nguồn lực để phát triển kinh tế còn hạn chế.

Đông Nam Á lục địa cũng là một phần của Hành lang kinh tế bán đảo Đông Dương – Trung Quốc (CIPEC), trong khuôn khổ rộng hơn là sáng kiến BRI của Trung Quốc. Sự hiện diện của Trung Quốc ngày càng tăng cùng với các dự án phát triển hạ tầng trong khu vực, bao gồm tuyến đường sắt Côn Minh – Viêng Chăn, đường sắt cao tốc Thái Lan – Trung Quốc, cảng biển Kyaukpau ở Myanmar và nhiều dự án ở Campuchia cũng như tuyến đường sắt bờ biển phía Đông của Malaysia. Vai trò dẫn dắt của Trung Quốc còn được củng cố bởi khả năng xây dựng thể chế khu vực. Cơ chế hợp tác Mê Công – Lan Thương do Trung Quốc dẫn dắt được thiết lập năm 2014, bao gồm Trung Quốc và tất cả các nước Mê Công, không chỉ nhằm hỗ trợ phát triển kinh tế mà còn tăng cường hợp tác an ninh. Trung Quốc đã cam kết 300 triệu USD cho Quỹ đặc biệt MLC để hỗ trợ kế hoạch 5 năm lần thứ 1. Nhưng trong khi Trung Quốc tái khẳng định sự ủng hộ của MLC đối với xây dựng Cộng đồng ASEAN, MLC vẫn có thể kéo tiểu vùng ra khỏi ASEAN.

Một đoạn sông Mekong. Nguồn: mountaingeographies.com

Điều này dẫn đến một nghịch lý. Một mặt, vai trò và ảnh hưởng gia tăng của Trung Quốc dẫn đến cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc khu vực ở đây. Tình hình này gây phức tạp cho khả năng Đông Nam Á theo đuổi chiến lược nước đôi hiệu quả. Mặt khác, sự cạnh tranh chiến lược ngày càng căng thẳng cũng tạo ra những lợi ích mới cho các nước liên quan để can dự sâu hơn vào Đông Nam Á lục địa. Nếu xu hướng thứ 2 được quản lý tốt, nó sẽ giúp tạo ra các lựa chọn cho sự phát triển kinh tế-xã hội ở Đông Nam Á lục địa, và theo đó khôi phục tình trạng cân bằng đối với sự thống trị của Trung Quốc.

Ba cường quốc Mỹ, Nhật và Hàn Quốc dẫn đầu trong hiệp can dự mới. Mặc dù trước mức độ can dự trong khu vực của mỗi nước là khác nhau, hiệp đấu mới này chủ yếu được kích hoạt bởi nỗ lực của Trung Quốc xác lập quy tắc thể chế mới thông qua MLC và rộng hơn là BRI. Kết quả chiến lược của các bước đi đa dạng của 3 nước này có vẻ hài hòa dù mỗi nước có mục tiêu chính sách và cơ chế riêng biệt. Đáng chú ý là khái niệm Ấn Độ Dương  - Thái Bình Dương của Trump đã tạo thêm động lực cho sự tái can dự của các cường quốc ngoài khu vực vào tiểu vùng Mê Công. Sự hiện diện của Mỹ là một nhân tố quan trọng trong bối cảnh các cường quốc điều chỉnh chính sách. Mỹ sở hữu nhiều lợi thế không chỉ từ sức mạnh quân sự mà cả kinh tế và sức mạnh mềm. Mỹ đã có nhiều thỏa thuận an ninh rộng rãi với hầu hết các nước Đông Nam Á, cả liên minh và đối tác quân sự.

Tuy nhiên, chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á là không nhất quán, và càng rõ ràng hơn khi xét đến tiểu vùng Mê Công. Dù vậy, khu vực cũng đã nhận thấy một chút cải thiện trong cam kết của Washington những năm gần đây, đặc biệt với việc công bố chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP) vào năm 2018. Trong khuôn khổ chiến lược này, khuôn khổ hợp tác hạ nguồn Mê Công - Mỹ (LMI) đã được làm mới, trở thành một công cụ để Washington can dự lại vào tiểu vùng, thậm chí từ trước năm 2018. Năm 2017, Ngoại trưởng Mỹ Rex Tillerson đã dự Hội nghị cấp Bộ trưởng LMI lần 10 và đề xuất Sáng kiến dữ liệu nguồn nước Mê Công, nhằm nâng cao khả năng của Ủy hội quốc tế sông Mê Công (MRC) trong chia sẻ và sử dụng hiệu quả dữ liệu về hệ thống sông Mê Công phục vụ cho việc ra quyết sách. Năm 2018, Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo dự Hội nghị cấp Bộ trưởng LMI lần 11, tái khẳng định cam kết của Mỹ đối với LMI như là một động lực then chốt cho tăng cường kết nối, hội nhập kinh tế, phát triển bền vững và quản trị lành mạnh. Phát biểu của Pompeo tại Hội nghị năm 2019 còn mạnh hơn trong việc loại trừ Trung Quốc, công khai chỉ trích Trung Quốc và tác động tiêu cực của các dự án hạ tầng của nước này tại tiểu vùng, đặc biệt đối với môi trường và quản lý nguồn nước. Ngoại trưởng Pompeo cũng cam kết khoản ngân sách ban đầu trị giá 45 triệu SSD cho nhiều dự án LMI để cải thiện đời sống người dân, như giáo dục và dạy tiếng Anh, nước sạch, vệ sinh, hạ tầng tốt hơn và môi trường bền vững. Gần đây hơn, tháng 12/2019, Hội thảo khoa học thường niên do Mỹ tài trợ được tổ chức tại Yangon để tìm kiếm các giải pháp mới cho các thách thức y tế và môi trường xuyên biên giới. Mỹ cũng dự kiến các khoản tài chính bổ sung cho các hoạt động như chống tội phạm xuyên quốc gia (14 triệu USD), hội nghị về quản trị dựa trên pháp luật đối với các con sông chảy qua các biên giới, một nền tảng chia sẻ dữ liệu về nguồn nước Mê Công, một chương trình về tác động công cộng trong LMI.

Quan trọng hơn, LMI tạo ra một cơ sở để đưa Nhật, Hàn Quốc và các đối tác có lợi ích liên quan khác cộng tác trong các dự án chung. Ví dụ Mỹ và Nhật đã cùng cung cấp khoản 29,5 triệu USD cho phát triển mạng lưới điện trong khu vực. Mỹ cũng đang cùng Hàn Quốc cung cấp tài chính cho một dự án hình ảnh vệ tinh để nâng cao khả năng đánh giá tình hình hạn hán và lũ lụt trong lưu vực sông Mê Công. Mỹ cũng ủng hộ Thái Lan sử dụng ACMECS như là cơ sở để điều phối các dự án liên quan đến xây dựng năng lực và phát triển nông thôn.

Nhật đã đóng vai trò quan trọng trong tiểu vùng Mê Công từ khi kết thúc chiến tranh lạnh, cả song phương thông qua ODA cũng như các tổ chức khu vực như ASEAN và ADB. Chương trình Đối tác khu vực Mê Công – Nhật Bản từ năm 2007 đã chính thức hóa sự can dự của Nhật vào toàn bộ tiểu vùng và các cuộc gặp cấp cao hàng năm được thể chế hóa. Năm 2009, cuộc gặp thượng đỉnh đầu tiên đã thông qua Tuyên bố Tokyo thiết lập "Quan hệ đối tác mới vì tương lai thịnh vượng chung".

Gần đây Thủ tướng Abe đã tái khởi động quan hệ Nhật Bản – Mê Công qua việc cập nhật Chiến lược Tokyo (2012). Tại Hội nghị cấp cao Nhật Bản – Mê Công lần 7 giữa năm 2015, Nhật cam kết 7 triệu USD ODA giai đoạn 2016-2018, 110 tỷ USD để phát triển hạ tầng chất lượng cao. Hành động của Nhật diễn ra trùng với khoảng thời gian Trung Quốc bước vào BRI năm 2014 và chuẩn bị thành lập MLC trong khoảng giữa Hội nghị cấp cao ASEAN Trung Quốc tháng 11/2014 và Hội nghị Bộ trưởng MLC lần đầu tiên vào tháng 11/2015. Năm 2018, Nhật đã cập nhật Chiến lược Tokyo, hai bên nhất trí nâng cao quan hệ lên đối tác chiến lược, cho thấy cam kết mạnh mẽ của Nhật đối với tiểu vùng, đặc biệt trong kết nối và phát triển bền vững cũng như ý định của Nhật trong việc kết hợp vai trò của chính sách của mình với các cơ chế sẵn có, đặc biệt là FOIP của Mỹ. Nhật coi tiểu vùng Mê Công, nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương, có lợi thế địa lý trong việc nhận được các lợi ích đáng kể từ việc hiện thực hóa FOIP. Thủ tướng Abe đã tái khẳng định lập trường này trong cuộc gặp với Phó Tổng thống Mỹ Mike Pence tháng 11/2018. Cuộc gặp này cũng cho thấy lập trường chung của hai nước về nguyên tắc pháp quyền công bằng trong phát triển kinh tế của FOIP đối lập với BRI của Trung Quốc. Cả hai đồng ý bơm 70 tỷ USD vào phát triển hạ tầng trong khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, đặc biệt là các dự án năng lượng ở Đông Nam Á. Do vậy, tiểu vùng Mê Công càng trở nên nổi bật trong kế hoạch này.

Nhật không chỉ cùng Mỹ mở rộng sự hiện diện tại đây, mà còn ủng hộ Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AIOP). AIOP thể hiện nỗ lực của ASEAN trong việc thúc đẩy hợp tác giữa các đối tác khu vực bằng cách ủng hộ tính bao hàm, minh bạch, kiến trúc khu vực dựa trên pháp luật. Qua việc ủng hộ AIOP, Nhật tiếp tục tăng cường kết nối khu vực, hòa bình và ổn định ở Mê Công. Cam kết của Tokyo đối với tiểu vùng Mê Công còn thể hiện qua việc Nhật ủng hộ các cơ chế tiểu vùng hiện có như ACEMCS.

Vai trò lâu đời của Nhật trong phát triển kinh tế, thương mại, đầu tư, ODA là lợi thế để cam kết sâu hơn với tiểu vùng. Việc chấp nhận vai trò của Nhật có thể thấy qua quan điểm của Campuchia, vốn được Trung Quốc coi là người bạn thép. Campuchia là quốc gia ASEAN đầu tiên hoan nghênh quan điểm của Nhật về FOIP và coi Nhật là một trong những đối tác kinh tế và chiến lược chủ chốt trong chiến lược nước đôi và đa dạng hóa của mình. Sự chấp nhận của khu vực đối với Nhật Bản là một dấu ấn của sức mạnh mềm của Nhật trong tiểu vùng, giúp tăng cường trạng thái cân bằng quyền lực.

Hàn Quốc trở nên chủ động hơn đối với tiểu vùng với chính sách hướng Nam mới (NSP) của Tổng thống Moon Jae-in. NSP thể hiện sự kết nối kinh tế mạnh mẽ giữa Hàn Quốc với tiểu vùng. Đông Nam Á luôn là một lựa chọn cho việc đa dạng hóa FDI của Hàn Quốc, đặc biệt trong việc rời khỏi Trung Quốc. Thống kê cho thấy FDI của Hàn Quốc vào Đông Nam Á đã vượt vào Trung Quốc từ năm 2013. Căng thẳng Hàn – Trung do việc triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa THAAD của Mỹ năm 2016 càng làm nổi bật tầm quan trọng của Đông Nam Á đối với Seoul.

Một trọng tâm chính của NSP là tiểu vùng Mê Công, với dân số trẻ, tài nguyên phong phú là sự kết hợp tốt cho tiềm năng phát triển. (Năm 2019, tăng trưởng GDP trung bình của CLMV là 6,5%, cao hơn các nước ASEAN cũ). ODA của Hàn Quốc cho CLMV chiếm tới 1/4 tổng ODA năm 2018. Tổng thống Moon khởi động NSP bằng chuyến thăm Việt Nam tháng 3/2018. Việt Nam chiếm tới hơn 90% FDI của Hàn Quốc vào CLMV năm 2017. Để hạn chế tác động của thương chiến Mỹ - Trung, Hàn Quốc đã tăng thương mại với Việt Nam và Đông Nam Á: xuất khẩu sang Việt Nam từ 27,77 tỷ USD năm 2015 lên 48,62 tỷ năm 2018, đưa Việt Nam trở thành thị trường lớn thứ 3 của Hàn Quốc sau Trung Quốc và Mỹ.

Trong chuyến thăm Thái Lan, Myanmar và Lào tháng 9/2019, Tổng thống Moon nhấn mạnh Hàn Quốc có thể đóng vai trò hỗ trợ chuẩn bị cho cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và phát triển con người. Chuyến thăm thể hiện sự vươn ra chủ động của Hàn Quốc đối với tiểu vùng và đỉnh cao là việc Hàn Quốc đăng cai Hội nghị cấp cao ASEAN – Hàn Quốc tháng 11/2019. Tại đây, Hàn Quốc không chỉ thể hiện cam kết mạnh mẽ với ASEAN mà còn nhấn mạnh Hợp tác Mê Công – Hàn Quốc là nền tảng cho việc làm sâu sắc hơn cam kết của mình. Hội nghị thượng đỉnh Mê Công – Hàn Quốc cũng được tổ chức bên lề lần đầu tiên (từ năm 2011, cơ chế này chỉ ở cấp Bộ trưởng và SOM), vạch ra những lĩnh vực tiềm năng mà Hàn Quốc có thể hỗ trợ tiểu vùng, bao gồm phát triển nguồn nước và hạ tầng. Đồng thời xét đến việc CLMV có quan hệ ngoại giao với Triều Tiên, Hàn Quốc cũng hy vọng tiểu vùng hỗ trợ tiến trình hòa bình trên bán đảo Triều Tiên.

Cũng có một vài hình thức liên kết chính sách giữa Hàn Quốc và Mỹ trong khuôn khổ FOIP tại tiểu vùng. Gần đây Seoul đã thể hiện ủng hộ FOIP của Mỹ phù hợp với NSP tại tiểu vùng. Ngoài dự án hình ảnh vệ tinh nói trên, hợp tác trong khuôn khổ LMI được trông đợi sẽ gia tăng. Hàn Quốc cũng ủng hộ ACMECS do Thái Lan dẫn dắt. Cũng như các đối tác khác, Hàn Quốc nhất trí rằng phối hợp tốt hơn giữa tiểu vùng và các nhà tài trợ bên ngoài trong hoạch định các ưu tiên sẽ dẫn đến lợi ích chung. Do vậy, Hàn Quốc đã trở thành đối tác phát triển của ACMECS và cam kết tài trợ các dự án của cơ chế này khoảng 01 triệu USD/năm. Hàn Quốc cũng ủng hộ các dàn xếp ODA 3 bên của Thái Lan giữa Hàn Quốc, Thái Lan và nước thứ 3 để hỗ trợ xây dựng năng lực cho các nước đang phát triển, đặc biệt là ở Đông Nam Á.

Đông Nam Á lục địa, đặc biệt là tiểu vùng Mê Công, đã trở thành địa bàn cho những cam kết mới của các cường quốc bên ngoài. Xu hướng này chủ yếu do chính sách đối ngoại chủ động của Trung Quốc và sự thúc đẩy BRI và MLC.

Mỹ ở tuyến đầu trong cuộc cạnh tranh chiến lược này, đặc biệt trong khuôn khổ chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Việc tái khởi động LMI đã trở thành một công cụ chính sách đặc biệt cho tiểu vùng. Hành động của Mỹ đã khuyến khích và tạo thuận lợi cho các đối tác lớn bên ngoài như Nhật và Hàn Quốc tăng cường và làm sâu sắc hơn quan hệ với các nước Mê Công thông qua các hợp tác sẵn có. Việc thúc đẩy sự kết hợp giữa các cơ chế khu vực đối lập với MLC vốn chỉ chú trọng gắn kết hơn Trung Quốc với các nước Mê Công.

Cam kết mới của các cường quốc bên ngoài mang lại lợi ích cho các nước Mê Công vì tạo ra nhiều lựa chọn hơn cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, duy trì sự cân bằng tốt đẹp giữa các cường quốc, đặc biệt Mỹ và Trung Quốc, là một thách thức. Nhiệm vụ này càng trở nên khó khăn hơn khi cuộc đối đầu càng căng thẳng. Các nước khu vực cần vật lộn với sự năng động của các cường quốc và gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng tăng cường hợp tác với các cường quốc bên ngoài không thể bị đánh đồng với việc chọn bên./.

Sở Ngoại vụ tổng hợp tin các báo

 

Tin liên quan
Định hình mới về chính sách Trung Quốc đối với 5 nước ASEAN sau chuyến thăm của Ngoại trưởng Vương Nghị    23/10/2020
Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung và vai trò phai nhạt dần của WTO trong thương mại toàn cầu    23/10/2020
Tổng lãnh sự Trung Quốc tại Thành phố Hồ Chí Minh đến thăm và trao tặng nhà tình nghĩa cho tỉnh Tiền Giang    23/10/2020
Bình luận về chuyến công du của Thủ tướng Nhật Bản đến Việt Nam trong tổng thể quan hệ giữa các nước lớn    22/10/2020
Viện Nghiên cứu Lowy xếp Việt Nam vượt New Zealand về Chỉ số Quyền lực Châu Á    22/10/2020
FSC-HCM làm việc với Tiền Giang về Chương trình hợp tác đưa lao động đi làm việc tại Nhật Bản và bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng đối ngoại và hội nhập quốc tế    21/10/2020
Mỹ sẽ tiếp tục hỗ trợ các nước hạ nguồn sông Mê Kông    21/10/2020
Năm 2020 GDP Việt Nam dự kiến ​​sẽ vượt qua Singapore và trở thành nền kinh tế lớn thứ 4 trong ASEAN    21/10/2020
Tiền Giang tổ chức thành công Đại hội Liên minh Hợp tác xã nhiệm kỳ 2020-2025    20/10/2020
Vị trí ASEAN trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc    20/10/2020

Liên kết Liên kết

Thống kê truy cập Thống kê truy cập

  Đang truy cập : 2
  Hôm nay: 370
  Tổng lượt truy cập: 101531